آرتروز زانو (Knee Osteoarthritis)

 

صفحه آرتروز زانو که در سایت ویکی پدیا ایجاد نمودم:

آرتروز زانو (به انگلیسی: Knee Osteoarthritis) از عوامل شایع ایجاد درد در افراد بالاتر از چهل سال است. آرتروزمفصل زانو, شایعترین بیماری تخریبی ازمیان مفاصل بدن می‌باشد. میزان ابتلا در خانم‌ها نسبت به آقایان بیشتر است.

آرتروز یک بیماری تخریبی در مفصل است که از آن به بیماری مفصلی پیشرونده یاد می‌شود ( DJD یا Degenerative Joint Disease). این بیماری به نام های استئوآرتریت و استئوآرتروز نیز نامنده می شود. تخریب پیشرونده مفصل در جامعه ما به نام آرتروز معروف است. با توجه به اینکه بیماری با افزایش سن پیشرفت می‌کند به آرتریت پیری نیز معروف است. علاوه برسن, علل ژنتیکی, نوع شغل و حرفه, چاقی, عوامل هورمونی و نژاد نیز می‌تواند در بروز این بیماری دخیل باشند.

فهرست مندرجات

۱ مهمترین نشانه آرتروز زانو
۲ عوامل زمینه ساز
۳ علایم و نشانه‌ها
۴ یافته‌های شایع رادیولوژی
۵ درمان
۶ عمل‌های جراحی در موارد آرتروز مفصل زانو
۷ پانویس
۸ منابع 


مهمترین نشانه آرتروز زانو

مهمترین مشخصه آرتروز, تخریب تدریجی غضروف مفصلی است. قسمت دو انتهای هر استخوان, از غضروف که بافتی است انعطاف پذیر ساخته شده‌است. با شروع بیماری آرتروز زانو, غضروف انتهای تحتانی استخوان فمور(ران) و غضروف قسمت فوقانی استخوان درشت‌نی به تدریج دچار تغییرات تخریبی(دژنراتیو) می‌گردد. به همین ترتیب درگیری و آسیب غضروف کشکک به آرتروز این ناحیه منجر می‌شود. بنابراین آرتروز مفصل زانو در دو ناحیه تیبیوفمورال (مفصلی که بین استخوان ران و ساق ایجاد می‌شود) و مفصل کشککی-رانی (پاتلوفمورال) می‌تواند ایجاد شود.

تصویر ذیل:

 

علت اصلی تخریب غضروف در بیماری آرتروز,عدم وجود عروق خونی جهت تغذیه این ناحیه می‌باشد و ازطرفی غضروف مفصلی فاقد عصب است و به هنگام آسیب دردی حس نمی‌شود که همین مسئله زمینه تخریب بیشتر را فراهم می‌کند.البته تغذیه غضروف ازطریق غشای سینوویال و حرکات مفصل انجام می‌شود.

 عوامل زمینه ساز

عواملی که روند آرتروز زانو را تسهیل می کنند عبارتنداز:

۱- ضربه

۲-پارگی عناصر مفصل زانو (مثلا منیسک ها, رباط‌ها و کپسول مفصلی)

۳-بیماری کندرومالاسی کشکک (نرم شدن غضروف زیر کشکک) و موارد دررفتگی مکرر آن

۴-شکستگی‌ها ی درون مفصلی و دررفتگی‌ها

۵-وجود بیماری‌های مفصلی (همانند آرتریت روماتوئید یا بیماری عفونی در مفصل و...)

۶-تغییر شکل‌ها(دفورمیتی ها)ی مفصل زانو که عبارتنداز:

-پای ضربدری
-پای پرانتزی
-خم شدن مفصل زانو[۱]
-حرکت بیش از اندازه مفصل به سمت عقب(هیپراکستنشن زانو[۲])

۷-عدم کنترل فعالیت‌های روزمره که منجر به استرس بیش از اندازه به ناحیه زانو می‌گردد(مواردی چون چهارزانو نشستن, دوزانو نشستن, توالت طولانی مدت غیرفرنگی و بالا و پایین رفتن از پله‌ها به دفعات متوالی به خصوص پله‌هایی که شیب تند دارند)

۸-شغل و حرفه‌ای که باعث فشار بیش ازحد به زانو می‌شود به ویژه افرادی که درطول فعالیت‌های کاری سخت, هیچگونه استراحتی به مفاصل جهت ترمیم و احیائ مجدد نمی‌دهند.

9-چاقی

10-عوامل ژنتیکی

11-بیماری استئوکندریت دیسکان

علایم و نشانه‌ها

علایم و نشانه های آرتروز زانو ممکن است درارتباط با موارد زیر باشد:

-درد که با پیشرفت بیماری ایجاد می‌شود

-تغییر وضعیت عناصرمفصلی همانند التهاب تاندون‌ها و بورس ها, ضخیم شدن پرده سینوویال و درگیرشدن استخوان‌های زیرغضروف که از عوامل مهم ایجاد درد مفصل زانو می‌باشند

-خشکی مفصلی

-کاهش دامنه حرکتی[۳] مفصل که در مراحل پیشرفته بیماری ایجاد می‌شود

-ضعف و آتروفی عضلات اطراف مفصل که در موارد کاهش دامنه حرکتی بوجود می‌آید

-گاها وجود کریپتاسیون[۴] در حرکات مفصل

-گاهی تجمع مایع در مفصل(Joint Efusion) دیده می شود.,وجود افیوژن در مفصل,مگر پس از فعالیت زیاد بعید است[۵].

-دگرریختی یا تغییرشکل در مفصل که درارتباط با آرتروز زانو بیشتر به صورت پای پرانتزی (Genu Varum) است

-احتمال ایجاد کیست در ناحیه پشت مفصل که به کیست بیکر (Baker Cyst) معروف است

 یافته‌های شایع رادیولوژی

مهمترین نتایج رادیولوژی از ناحیه زانوی بیماران مبتلا به آرتروز زانو عبارتنداز:

-کاهش فضای مفصلی به خصوص در سمت داخل زانو.با توجه به وضعیت مفصل زانو (سطوح مفصلی کوندیل‌های داخلی-خارجی استخوان ران با سطوح کوندیل‌های داخلی-خارجی درشت نی) سطوح داخلی مفصل بیشتراز سطوح خارجی درگیرمی شود. غضروف در عکس رادیولوژی مشخص نمی‌باشد و ازطریق فضاهای مفصلی است که متوجه میزان آسیب می‌شویم
-وجود اسکلروز زیر غضروف
-ایجاد زواید استخوانی به نام استئوفیت در حاشیه استخوان‌های مفصل 

 

شکل زیر:

 

درمان

درمان آرتروز زانو با توجه به مشکل بیمار می تواند درارتباط با موارد زیر باشد:

1-درمان دارویی طبق نظر پزشک متخصص مربوطه

2-کاهش وزن درصورت وجود چاقی

3-کنترل فعالیت‌های روزمره(پرهیزازچهار زانو نشستن, پرهیزاز دو زانو نشستن, کاهش شیب پله‌های منزل, بالا و پایین رفتن از پله‌ها به صورت یک پله-یک پله که مستلزم صبر و حوصله می‌باشد, پرهیزاز وضعیت‌های ثابت که زانو در یک حالت به مدت طولانی قرار می‌گیرد و درنهایت عدم انجام حرکات جهشی-چرخشی و تند)

4-تقویت عضلات اطراف مفصل زانو.با تقویت عضلات میزان فشار روی مفاصل کاهش می‌یابد که نوع تمرین و شدت آن ازطریق فیزیوتراپیست تنظیم می‌شود

5-تحرک مفصل به صورت کنترل شده.با توجه به اینکه غضروف فاقد عروق خونی است, حرکات طبیعی نقش بسزایی در تغذیه غضروف دارد

6-حرکات و فعالیت‌هایی که باعث تشدید درد می‌شوند حتما ترک شود

7-تنظیم یک برنامه درمانی برای بیمار توسط فیزیوتراپیست به خصوص در مواردی که بیماری شدت یافته و احتمال زمین گیر شدن وجود دارد.بهتر است در موارد شدید بیماری تنظیم برنامه درمانی در ارتباط با محیط فرد صورت گیرد,مسائلی ازقبیل استفاده از تخت, تنظیم ارتفاع تخت با توجه به قد فرد و به ویژه آموزش استفاده از وسایل کمکی همانند عصا و واکر.مثلا تنظیم ارتفاع واکر با توجه به قد فرد در بسیاری از موارد,راه رفتن بیمار را تسهیل می‌کند.

8-استفاده از زانوبند و وسایل کمکی طبق نظر متخصص مربوطه یا مشاوره با فیزیوتراپیست

9-آب درمانی(هیدروتراپی)

10-برنامه تمرینات هوازی[۶]

11-درمان با عمل جراحی.زمانیکه درد و مشکلات مفصل خیلی شدید است,عمل جراحی طبق نظر پزشک متخصص جراحی ارتوپد ضرورت می‌یابد.

 عمل‌های جراحی در موارد آرتروز مفصل زانو
جراحی در ناحیه زانو می تواند شامل موارد زیر باشد:

-تعویض مفصل زانو(آرتروپلاستی)
-برداشتن کشکک در مواردی که مفصل پاتلوفمورال شدیدا درگیراست (پاتلکتومی)
-تنظیم سطوح و عناصر مفصلی درگیر(Debridement).شامل برداشتن استئوفیت ها, سینوکتومی(به هنگام افزایش ضخامت غشای سینویال) و برداشت اجسام آزاد(loose body) در مفصل است.گاهی کناره غضروف ها و منیسک های ریش ریش شده برداشته شده و مفصل پاک و تمیز می گردد[۷].تمیزکردن و یا تنظیم عناصر مفصلی درگیر زانو ممکن است با آرتروسکوپی و یا بدون آرتروسکوپی انجام گردد.
-استئوتومی.زمانیکه دفورمیتی یا تغییرشکل در زانو وجود دارد(مثلا به هنگام ایجاد پای پرانتزی یا ژنوواروم)
-برداشتن سطوح مفصلی و جوش دادن دو استخوان که به این عمل آرترودز(Arthrodesis) یا فیوژن می گویند. 

پانویس
↑ Knee flexion deformity
↑ Genu recurvatum یا Knee hyperextension
↑ Range of motion
↑ Crepitus
↑ کاراندیش سعید,ترجمه :اصول شکستگی ها و ارتوپدی ص437
↑ Aerobic exercise programs
↑ اعلمی هرندی, بهادر, اصول ارتوپدی و شکسته بندی ص252
‎‎
 منابع
-اعلمی هرندی, بهادر, اصول ارتوپدی و شکسته بندی, چاپ ششم,نشر فروغ اندیشه
-کاراندیش سعید,ترجمه :اصول شکستگی ها و ارتوپدی جان کراوفورد آدامز و دیویدهامبلن,انتشارات جعفری شابک:0-09-6088-964
-اکبری،محمد.فیزیوتراپی در بیماری های رماتیسمی و پوستی.فروردین 1385.ناشر: اندیشمند
‎-Darlene Hertling and Randolph M.Kessler.Management of Common Musculoskeletal Disorders.Third Edition.ISBN: 0-397-55150-9
-Carol Mattson Porth.Pathophysiology:concepts of altered health states.Publisher:Lippincott.Third Edition.ISBN 0-397-54723-4

 

طبقه بندی مطالب وبلاگ فیزیوتراپی

مقالات فیزیوتراپی

مروری بر آناتومی سیستم عصبی، عضلانی و اسکلتی ازطریق تصاویر

اخبار کنگره ها و سمینارهای فیزیوتراپی 

مهمترین اخبار دکترای حرفه ای فیزیوتراپی

مقالات استخوان شناسی

مقالات آناتومی اندام فوقانی 

مقالات آناتومی اندام تحتانی

مقالات آناتومی ستون فقرات 

مقالات حرکت شناسی (کینزیولوژی)

مقالات سیستم عضلانی-اسکلتی، بیماری ها و اختلالات مربوطه

مقالات شکستگی استخوانها و جراحی های ارتوپدی

مقاله های دستگاه عصبی مرکزی و محیطی (CNS & PNS)

مقالات سیستم عصبی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقالات سیستم تنفسی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقاله های سیستم حسی، درد و موضوعات آن

مقالات سیستم عروقی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مطالب و موضوعات متفرقه (مقالاتی درباره فشار خون، دیابت، بیوفیزیک، رادیولوژی،فیزیولوژی و تست خون، برخی از بیماری ها و...)

 

علل درد زانو (Knee Pain)

زانو یکی از مهمترین مفاصل بدن است که سه استخوان ران(فمور),درشت نی(تیبیا) و استخوان کوچک کشکک(پاتلا) در ساختمان آن شرکت دارند. زانو خود شامل دو بخش مفصلی است که عبارتنداز:

 

۱-مفصل تیبیوفمورال(مفصل درشت نئی-رانی یا مفصل زانو)

۲-مفصل پاتلوفمورال(مفصل کشککی-رانی)

 

تصویر مفاصل زانو از روبرو:

 

 

 

 

مفصل تیبیوفمورال در انتقال وزن و حرکات زانو شرکت می کند و قسمت مهمتر زانو محسوب می شود.نقش اصلی مفصل پاتلوفمورال در انجام حرکات است.

 

شکل مفاصل زانو از نمای طرفی:

 

 

 

عواملی که باعث ایجاد درد زانو می شوند عبارتنداز:

۱-آسیب های لیگامانی(ضایعه رباطها):

چهار رباط مهم در مفصل زانو وجود دارند که باعث افزایش ثبات و پایداری زانو می گردند.این رباط ها بنام های رباط جانبی داخلی(MCL),جانبی خارجی(LCL),رباط متقاطع قدامی(ACL) و متقاطع خلفی یا پشتی(PCL)نامیده می شوند.آسیب های لیگامانی که تحت عنوان اسپرین یاد می شود قبلا در پست کشیدگی-پیچ خوردگی(اینجا) توضیح داده شده اند.

۲-صدمات عضلانی-تاندونی:

مهمترین عضله ای که در زانو به خصوص آسیب های ورزشی درگیر می شود,عضله چهارسررانی یا کوادری سپس است. آسیب های عضلانی بنام استرین معروف است.درجات آسیب همانند ضایعه رباط می باشد که در پست کشیدگی-پیچ خوردگی اشاره گردید.

۳-آرتروز زانو:

تخریب تدریجی غضروف مفصل که با افزایش سن تسهیل می گردد و تحت عنوان استئوآرتروز یا آرتریت پیری نیز نامیده می شود با شرح کافی در پست آرتروز زانو(اینجا)بیان شد.

۴-آسیب منیسک داخلی یا خارجی.برای اطلاعات بیشتر می توانید به قسمت آسیب منیسک و درمان(اینجا)مراجعه نمایید.

۵-سندرم استرس پاتلوفمورال(PFPS):

این سندرم که باعث آسیب غضروف زیر کشکک می شود,بیشتر در خانم های جوان شایع است.هر عاملی که باعث شود استخوان کشکک(پاتلا)در وضعیت خارجی تری نسبت به حالت طبیعی قرارگیرد,باعث سندرم استرس پاتلوفمورال (Patellofemoral Pain Syndrome) می گردد.

اختلال در راستای اندامهای تحتانی(اختلالات بیومکانیکی اندام تحتانی)مثلا به علت ژنووالگوم,چرخش های بیش از اندازه ساق پا و... می تواند روند PFPS را تسهیل کند.کوتاهی بسیاری از عضلات اندام تحتانی(مثل گاستروسولئوس,همسترینگ,عضله تنسورفاسیالاتا و کوتاهی ایلیوتیبیال باند),ضعف و آتروفی عضله واستوس مدیالیس اوبلیک(VMO) و... نیز باعث سندرم استرس پاتلوفمورال می گردد.وجود درد در ناحیه کشکک که با صدای کریپیتاسیون همراه است از علایم این سندرم می باشد.درد با افزایش فعالیت تشدید و با استراحت کاهش می یابد.فعالیت های چون دوزانو نشستن,چهارزانو نشستن و بالا و پایین رفتن از پله ها باعث افزایش درد می گردند.عدم درمان این سندرم منجربه کندرومالاسی می گردد.

 

 

 

۶-بیماری کندرومالاسی استخوان کشکک:

به نرم شدن و تغییرات تدریجی غضروف زیر کشکک,کندرومالاسی کشکک می گویند.در این بیماری به علت تغییرات تخریبی(دژنراتیو) درنهایت سطح غضروف دفورمه و تکه تکه می شود.کندرومالاسی در اثر ضربات مستقیم به کشکک و یا عدم درمان سندرم پاتلوفمورال ایجاد می گردد.درد ناحیه کشکک متغیر بوده و عموما با استراحت کاهش و با فعالیت تشدید می شود.

 

 

 

۷-بورسیت زانو:

به التهاب بورس بورسیت می گویند.بورس ها کیسه های کوچکی هستند که باعث کاهش اصطکاک و تسهیل حرکات بافت ها بر روی یکدیگر می شوند.چندین بورس در زانو وجود دارند و شایعترین بورسی که در زانو درگیر می شود"بورس جلوی کشکک"می باشد.این بورس بین استخوان کشکک و پوست قرار می گیرد.

 

 

 

 

 

۸-تاندونیت عضلات اطراف مفصل زانو:

تاندونیت پاتلا در چند نقطه به وجود می آید.اگر در ناحیه فوقانی اتفاق بیفتد به تاندونیت کوادری سپس معروف است و اگر در ناحیه تحتانی پاتلا ایجاد شود بنام "تاندونیت پاتلا"که شایع تر است نامیده می شود.تاندونیت پاتلا یا زانوی پرشگران(Jumper Knee)بیشتر در ورزش هایی که با پرش های تکراری سروکار دارند اتفاق می افتد.

۹-کیست بیکر(Baker Cyst):

کیست بیکر در دو حالت در قسمت پشت زانو ایجاد می شود;

۱-به علت بورسیت پشت زانو

۲-به سبب فتق پرده سینویال 

۱۰-تغییر شکل ها یا دفورمیتی های مفصل زانو:

چهار نوع تغییر شکل شایع در زانو ایجاد می شود که قبلا در پست پای ضربدری-پای پرانتزی(اینجا)مطرح شد.

۱۱-شکستگی هرکدام از استخوان های زانو:

هرچه شکستگی به مفصل نزدیکتر باشد,علایم بیمار(درد,تورم و محدودیت حرکات)افزایش می یابد.

۱۲-دررفتگی در مفصل زانو که بیشتر در ارتباط با مفصل پاتلو فمورال مطرح است.مفصل تیبیوفمورال به ندرت دچار دررفتگی می شود.

۱۳-همارتروز زانو که بیشتر در صدمات حاد و تروماهای شدید به علت پارگی عروق مفصل زانو ایجاد می شود.تجمع مایع خونی در مفصل منجر به درد و محدودیت شدید حرکات زانو می شود

۱۴-بیماری ازگود-اشلاتر:

درابتدا برجستگی(توبروزیته)استخوان تیبیا که در سنین پایین و رشد غضروفی است در این بیماری دچار التهاب,درد و تورم می شود و به تدریج با فعالیت زیاد و تکراری عضله چهارسر(کوادری سپس)که باعث کشیدگی و استرس مکرر تاندون پاتلا می گردد زمینه هرچه بیشتر استخوان سازی جدید را در ناحیه توبروزیته و قسمت پشتی تاندون پاتلا فراهم می کند.

۱۵-بیماری لارسن جانسون:

در این بیماری برخلاف بیماری ازگود-اشلاتر,استخوان سازی بیشتر در ناحیه قطب تحتانی استخوان پاتلا اتفاق می افتد.

۱۶-سندرم پلیکا یا چین پاتلا:

پلیکا یا چین پاتلا از بافت سینویال زانو می باشد که از بقایای دوران تکاملی جنینی تنها در عده کمی از افراد(حدود ده درصد)باقی می ماند.سه نوع پلیکا وجود دارد بنام  های پلیکای فوق پاتلا,پلیکای میانی و تحت پاتلا.

پلیکای تحت پاتلا شیوع بیشتر و نوع میانی شیوع کمتری دارد.پلیکای میانی درعین شیوع کمتر مستعد آسیب بیشتری است که درصورت درگیرشدن میان غضروف مفصلی و ناحیه داخلی استخوان پاتلا گیر می کند و در عمل خم شدن زانو اختلال ایجاد می کند.درصورت ضخیم شدگی و فیبروتیک شدن علایمی شبیه آسیب منیسک(قفل شدگی و دردناک شدن گه گاها با صدا همراه می شود)ایجاد می کند.تورم کمی ایجاد می شود و به تدریج باعث کندرومالاسی پاتلا می گردد.

۱۷-استئو کندریت جداشونده(استئوکندریت دیسکان):

در این بیماری تکه یا قسمتی از غضروف مفصلی همراه با استخوان زیرین آن به درون فضای مفصل انتقال می یابد.این تکه به صورت جسم آزاد(Loose Body)عمل می کند و باعث درد و اختلال در عملکرد حرکات مفصل می شود.

۱۸-تومورهای استخوانی نزدیک مفصل زانو

۱۹-آرتریت عفونی(مثلا آرتریت سلی):

در بیماری سل زانو, پرده سینویال درگیر می شود(ضخیم شدگی یا هیپرتروفی پرده) وکم کم باعث تخریب غضروف مفصل و آسیب استخوانی می گردد.

۲۰-بیماری آرتریت روماتویید:

التهاب,تورم و درد از علایم بیماری محسوب می شود که به تدریج باعث ضخیم شدن پرده سینویال,تخریب غضروف مفصلی و درنهایت باعث تغییرشکل مفصل زانو می شود.

۲۱-آرتریت نقرسی:

در این بیماری به علت افزایش میزان اسداوریک بدن و رسوب آن به صورت بی اورات سدیم باعث تخریب مفصل مشود.بیماری نقرس بیشتر مفاصل کوچک دستها و پاها را درگیر می کند(به خصوص مفصل شست پا)و گاها باعث تخریب کپسول مفصل,رباط و غضروف مفاصل زانو و آرنج نیز می گردد.

۲۲-آرتریت هموفیلیک:

به علت کمبود فاکتور انعقادی هشت در بدن,ضربات وارده به مفصل باعث خونریزی در مفصل(بیشر در مفاصل زانو و آرنج)می شود و درنتیجه منجربه درد,محدودیت حرکت مفصلی و تخریب غضروف می گردد و بدین ترتیب باعث تغییر شکل مفصل می گردد.

۲۳-دردهای ارجاعی از ناحیه کمر,مفصل ران یا مچ پا که ارتباطی با زمینه آسیب در زانو ندارند.

نویسنده: فیزیوتراپیست ابراهیم برزکار

استفاده از مطالب فقط درصورت ذکر منبع وبلاگ یا لینک آن مجاز است.

مطالب مرتبط:

آرتروز زانو

درد زانو

رباط صلیبی قدامی(Anterior cruciate ligament)

 

آسیب منیسک خارجی(Lateral meniscus injury)

 

آسیب منیسک داخلی(Medial meniscus injury)

مفصل چیست

رباط ها (لیگامانها)

رباطهای زانو (Knee ligaments)

مچ پا (Ankle)

رباط های مچ پا (Ankle ligaments)

عضلات مچ پا (Ankle muscles)

استخوان های تارسوس (Tarsal bones)

کمردرد

عضلات شانه

ماهیچه سه سر بازویی (Triceps brachii muscle)

ماهیچه دوسر بازویی(Biceps brachii muscle)

عضلات مفصل ران

عضلات مفصل زانو (Knee joint muscles)

همسترینگ(Hamstring)

عضلات چهارسر رانی(Quadriceps femoris muscles)

مفصل ثابت (Fixed joint)

مفاصل غضروفی (Cartilaginous joints)

مفاصل سینویال ( Synovial joints)

کپسول مفصلی (Articular capsule)

دستگاه اسکلتی (Skeletal system)

طبقه بندی مطالب وبلاگ فیزیوتراپی

مقالات فیزیوتراپی 

اخبار کنگره ها و سمینارهای فیزیوتراپی 

مهمترین اخبار دکترای حرفه ای فیزیوتراپی

مقالات استخوان شناسی

مقالات آناتومی اندام فوقانی 

مقالات آناتومی اندام تحتانی

مقالات آناتومی ستون فقرات 

مقالات حرکت شناسی (کینزیولوژی)

مقالات سیستم عضلانی-اسکلتی، بیماری ها و اختلالات مربوطه

مقالات شکستگی استخوانها و جراحی های ارتوپدی

مقاله های دستگاه عصبی مرکزی و محیطی (CNS & PNS)

مقالات سیستم عصبی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقالات سیستم تنفسی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقاله های سیستم حسی، درد و موضوعات آن

مقالات سیستم عروقی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مطالب و موضوعات متفرقه (مقالاتی درباره فشار خون، دیابت، بیوفیزیک، رادیولوژی،فیزیولوژی و تست خون، برخی از بیماری ها و...)