توانبخشی آسیب های مغزی و علم کنترل حرکت (Rehabilitation & Motor Control)-قسمت اول

مشکلات حرکتی ازجمله علایم مهم صدمات مغزی (Brain Lesion) در بیماران است. سکته مغزی (Stroke), علل تخریبی (Degenerative) بافت مغز, آسیب ضربه ای مغز (Traumatic Brain Injury ), عوامل مادرزادی (Congenital), التهابی (Inflammatory) و تومورال (Tumoural) و... مهمترین مواردی هستند که باعث اختلالات حرکتی در فرد می شوند.

هدف اصلی از نوشتن این پست ارایه یکسری نکات اساسی و مهم به هنگام توانبخشی (به ویژه فیزیوتراپی و کاردرمانی) بیماران به علت آسیب مغزی است.روش های درمانی متفاوتی در برخورد با این بیماران مطرح شده و با نوع نگرش خاصی اینگونه درمان ها پیگیری و ارایه می گردند که هیچکدام در اینجا مورد بحث ما نیستند. آنچه که من می خواهم در اینجا بیان کنم,اصول و قواعد درمان بیماران با مشکلات حرکتی است که با تکیه اصلی بر شناخت ما از سیستم عصبی مرکزی (CNS) بنا شده است.روشی که مبتکرین علم کنترل حرکت (Janet H.Carr & Roberta B.Shepherd) بر انجام بسیاری از این اصول تاکید دارند.

این اصول مهم شامل موارد ذیل می باشند:

-جهت درمان بیمارانی که مشکلات حرکتی دارند و نیازمند برنامه توانبخشی هستند, اولین گام در درمان توسط تراپیست به میزان آشنایی او به علم کنترل حرکت(Motor Control) بستگی دارد.آگاهی از اینکه سیستم عصبی مرکزی(Central Nervous System)جهت کنترل فرآیندهای حرکت در یک فرد سالم چگونه عمل می کند و چه مراکزی از آن در این امر دخالت دارند؟

مهمترین قسمت ها و بخش هایی که در فرآیند حرکت نقش دارند عبارتنداز:

قشر مخ (Cerebral Cortex) , مخچه (Cerebellum) , عقده های قاعده ای (Basal Ganglia) , ساقه مغز (Brain Stem) , سیستم نخاعی (Spainal System) , سیستم لیمبیک (Limbic System) , تالاموس (Thalamus) و سیستم مشبک (Reticular Formation).

در تصویر زیر بیشتر این قسمت ها که در حرکت دخالت دارند نشان داده شده است:

آنچه که در تصویر فوق اهمیت دارد این است که ارتباط میان این قسمت ها به صورت خطی از بالا به پایین نیست بلکه روابط میان آنها شبکه ای و حلقوی است.

-روشی را که من جهت درمان مشکلات حرکتی بیماران با آسیب مغزی ترجیح می دهم, براساس مغز فرد سالم بنا شده است نه بر پایه سیستم مغزی بیمار.درحقیقت آگاهی از دانش کنترل حرکت که جهت افزایش سطح مهارت ها و الگو های حرکتی پیچیده افراد سالم به کار گرفته می شود,با همین نگاه(ولی با روندی آهسته تر)می تواند در ارتباط با بیماران نیز موثر واقع شود.

-وجود انعطاف پذیری (Flexibility)در کل مفاصل به ویژه ستون فقرات یک فاکتور مهم جهت احیای حرکات بدن می باشد.هرچه انعطاف پذیری و دامنه حرکتی نرمال مفاصل بهبود یابد به همان نسبت ایجاد حرکات در آن قسمت ها آسانتر خواهد بود.انعطاف پذیری را می توان براساس اصول کشش (Stretching) بصورت فعال یا غیرفعال (Active&Passive) با توجه به شرایط بیمار ایجاد کرد.به طورکلی بی حرکتی (Immobility) بیماران, باعث خشکی مفاصل و کوتاهی عضلات می گردد که با انجام کشش برپایه اصول علمی روند حرکت و آموزش برنامه های حرکتی تسهیل می گردد.

-براساس وضعیت بیمار,اولین و مهمترین گام جهت کنترل حرکت,ایجاد حرکات ارادی (Voluntary) است که اهمیت دارد.درحقیقت هرچه حرکات ارادی بهبود یابند می توانیم ادعا کنیم که درمان اصلی نیز صورت گرفته است.سپس حرکات ارادی ایجاد شده از درجات پایین تر به سطح بالاتری سوق داده می شوند.

-ایجاد حرکات ارادی به دو صورت باید درنظر گرفته شود:

1-به طور مجزا در هر مفصل(در صورت وجود حرکت)

2-ایجاد تمریناتی جهت انجام حرکات گروهی در اندام های فوقانی,تحتانی و ستون فقرات.

-تصحیح وضعیت(پوسچر)با توجه به شرایط بیمار.

-تاکید بر نشستن روی صندلی یا نشستن کنار تخت براساس شرایط بیمار(تراپیست باید ارتفاع صندلی و تخت را با توجه به قد فرد درنظر گیرد.رعایت این مسئله خود یک فاکتور مهم جهت بهبود حرکت محسوب می شود که بعدا بیشتر درباره آن صحبت خواهم کرد.)

-تراپیست باید نسبت به تمریناتی که آموزش می دهد آگاهی کامل از جهت چرایی انجام آن تمرین در ذهن خود داشته باشد و در این زمینه بیمار را نسبت به انجام آن تمرینات متقاعد سازد(براساس سطح هوشیاری و ادراکی بیمار).

-در علم کنترل حرکت,تفسیر حرکت و آموزش های قبل از انجام تمرین به بیمار توسط تراپیست,از جایگاه مهمی برخوردار است زیرا باعث آگاهی بیمار و یادگیری بهتر حرکات می گردد و همچنین اعتماد وی را نسبت به درمانگر جلب کرده که این مسئله خود باعث افزایش انگیزه (Motivation) و توجه (Attention) بیمار نسبت به انجام حرکات می شود.

قسمت دوم با Click بر روی اینجا

مقالات فیزیوتراپی

مقالات استخوان شناسی

مقالات آناتومی اندام فوقانی

مقالات آناتومی اندام تحتانی

مقالات آناتومی ستون فقرات

مقالات حرکت شناسی (کینزیولوژی)

مقالات سیستم عضلانی-اسکلتی، بیماری ها و اختلالات مربوطه

مقالات شکستگی استخوانها و جراحی های ارتوپدی

مقالات روماتولوژی (شامل اصطلاحات،اختلالات و بیماریهای روماتیسمی و روماتیسم خارج مفصلی)

مقاله های دستگاه عصبی مرکزی و محیطی (cns & pns)

مقالات سیستم عصبی، بیماریها و اختلالات مربوطه